In een van de laatste schoolboeken die ik moest gebruiken, gaf men de leerlingen het materiaal aan om zelf een keuze te maken. Daar was wel iets voor te zeggen. Geschiedenis is een debat en er zijn zelden definitieve conclusies. Helaas wordt dit idee iets té vaak gebruikt om helemaal niet meer naar feiten te zoeken. Om die Griekse democratie nog even aan te halen: die heeft evident niets met de onze te maken. Dat is gewoon een feit. Lees het eventueel na in het recente boek over het onderwerp van Anton van Hooff.

Ik herinner me dat ik, naarmate ik langer in het vak zat, steeds meer vergissingen, slordige formuleringen en fouten zag. Dat kan een gevolg zijn geweest van mijn eigen groeiende kennis, maar ook van feitelijk minder goede boeken. Ik denk, eerlijk gezegd, het tweede. Het laatste boek waaruit ik les gaf, Memo, kenden het verschil tussen “verzelfstandiging” en “privatisering” niet, wat betekent dat je de laatste jaren politieke geschiedenis van Nederland niet adequaat kunt uitleggen. Het onderwijs is de laatste decennia vooral gericht geweest op het aanleren van vaardigheden, en niet meer op het opdoen van kennis. Feiten zijn minder belangrijk. Zelfs in het laatste eindexamen zat een fout.

Via de blog van Jona Lendering, die er de laatste drie jaar nogal vaak op wijst dat het slecht is gesteld met de wijze waarop informatie over de Grieken en Romeinen wordt overgedragen, kwam ik op deze oproep van mediëvist Henk ‘t Jong, die volgens mij ontzettend gelijk heeft. Ik ben nu te oud om voor hem de medestander te zijn die hij zoekt, maar niets weerhoudt me om u in elk geval te attenderen op zijn hartenkreet.

‘Het zijn toch allemaal Galileeërs die daar spreken? Hoe kan het dan dat wij hen allemaal in onze eigen moedertaal horen? Parten, Meden en Elamieten, inwoners van Mesopotamië, Judea en Kappadocië, mensen uit Pontus en Asia, Frygië en Pamfylië, Egypte en de omgeving van Cyrene in Libië, en ook Joden uit Rome die zich hier gevestigd hebben, Joden en proselieten, mensen uit Kreta en Arabië – wij allen horen hen in onze eigen taal spreken over Gods grote daden.’ (Handelingen 2.7-11)

Het aardige van deze passage is dat ze opsomt waar in de eerste eeuw zoal Joden woonden. In Galilea en Judea natuurlijk. Dan drie gebieden in Iran: Medië, waar in Hamadan nog altijd een joodse gemeenschap is; Elam, waar moslims het graf van (de niet in de Koran genoemde) Daniël nog steeds vereren; Parthië in het uiterste oosten, waarover ik verder niets weet. De bewoners van Mesopotamië woonden in Edessa, het huidige Sanliurfa, dat beroemd was om een grote joodse gemeenschap. Over joden in Kappadocië, Frygië, Pamfylië en Pontus – vier gebieden in wat nu Turkije is – weet ik niets, maar de joden van Asia zijn goed bekend uit bijvoorbeeld Sardes. De joden van Cyrene en Rome zijn bekend uit inscripties.

Het interessantst is de vermelding, zonder verder commentaar, van Egyptische joden. Die woonden onder meer in Alexandrië, waar rond 38 een afschuwelijke pogrom een einde maakte aan deze gemeenschap. Dat de auteur van Handelingen er zonder commentaar naar verwijst, suggereert dat hij een bron van voor 38 gebruikte.

De verspreiding van joden over de hele wereld staat bekend als de Diaspora. Overal waren heidenen die in elk geval het monotheïsme kenden. Er werden wat grappen gemaakt over de joodse gewoontes, maar er waren ook oprechte belangstellenden, zoals keizerin Poppaea en een centurio als Cornelius (Handelingen 10). Voor velen was het aanvaarden van de Wet van Mozes, met de besnijdenis, nogal moeilijk, maar in marketingtermen uitgedrukt: er lag een markt klaar voor de verspreiding van het christendom. Het was Paulus die – om in dit jargon te blijven – deze markt wist aan te boren.

Hij kwam in hun midden staan en zei: “Ik wens jullie vrede!”

… De leerlingen waren blij omdat ze de Heer zagen. Nog eens zei Jezus: “Ik wens jullie vrede. Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit.”

Na deze woorden blies hij over hen heen en zei: “Ontvang de Heilige Geest!” (Johannes 20.19-22)

Dat lijkt op het eerste gezicht anders dan het beter bekende verhaal dat in Handelingen 2.1-13 wordt verteld door Lukas. De laatste dateert het moment waarop de apostelen en de andere leerlingen “de geest kregen” tijdens het joodse sjavoeot (Handelingen 2.1), terwijl Johannes het plaatst op de zondag na pesach (Johannes 19.31 en 20.1). Een ander verschil is dat Lukas het heeft over vurige tongen terwijl we bij Johannes lezen dat Jezus over de leerlingen blies.

Wie een oplossing zoekt voor de tegenspraak, kan aannemen dat de twee auteurs verwijzen naar verschillende gebeurtenissen, of accepteren dat Johannes een belofte vermeldt waarvan Lukas de vervulling beschrijft. Zelf denk ik dat het de verkeerde vraag is. Het zijn geloofsdocumenten, en beide auteurs leggen een verband tussen – letterlijk – begeestering, het inzicht dat Christus niet dood is, en het aanvaarden dat men is uitgezonden om deze boodschap naar de wereld te brengen.

Elk visioen is voor jullie als de tekst van een verzegeld boek, dat aan iemand die kan lezen wordt voorgelegd met de vraag: ‘Lees dit eens,’ waarop hij antwoordt: ‘Dat gaat niet, het is verzegeld.’ Of als het wordt voorgelegd aan iemand die niet lezen kan: ‘Lees dit eens,’ dan zal hij zeggen: ‘Ik kan niet lezen.’ (Jesaja 29.11-12)

Het is het volkomen terloopse dat zo’n indruk maakt. Iedereen die luisterde naar Jesaja wist waar dit over ging. Analfabetisme was schering en inslag.

PS: Geruchten over de terzielegang van deze blog zijn nogal overdreven.

Vandaag een nieuwsbericht over Spanje, dat zijn grenzen dichtgooit voor demonstranten bij een vergadering van de Europese Centrale Bank in Barcelona. Dit keer ontbreekt de storm van protest. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er, inzake Israël, wordt gemeten met twee maten.

Trompetten schalden en men sloeg de trom
Gejuich weerklonk en luide jubelzangen
Er werden bonte slingers opgehangen
En een metalen stem riep vrolijk om:
“De trein die het station nu binnenrijdt,
Is door een vreemde samenloop op tijd!”

Driek van Wissen

Normaal gesproken stoor ik me altijd een beetje aan de discussie tussen religie en atheïsme, die in feite een debat tussen doven is. Ik herinner me iets te levendig hoe in de jaren negentig een Herman Philipse pleitte voor een seculiere ethiek omdat religie zou leiden tot moord en doodslag, waarop dan de destijds onbekende VU-professor J.P. Balkenende antwoordde met de opmerking dat de waarheid van de normen van de seculiere ethiek onberedeneerbaar waren, en dat de ongelovige dus ook geloofde.

Dat stoorde me, want als Balkenende hoogleraar was, wist hij vermoedelijk best dat hij ondertussen van definitie was gewisseld (namelijk van “georganiseerd geloof” naar geloof als “datgene wat we aannemen”). Ik zou grote twijfels over de bewering hebben gehouden dat Balkenende werkelijk hoogleraar was, als ik de afgelopen tien, vijftien jaar niet veel meer hoogleraren opzichtig dom heb zien doen.

Ik dwaal af. Terug naar het atheïsme. Dit keer trof een citaat van een zekere “Ron” me als wél doordacht, en ik geef het u hier ter overweging.

Die Neuen Atheisten glauben ebenfalls. Sie vertrauen auf die Ungeschichtlichkeit ihrer vom Positivismus und Pragmatismus geformten Argumente. Sie fangen nicht bei „Null“ an, sondern sind – das ist jetzt meine Perspektive – in einem naturalistischem Positivismus gefangen.(bron)

Om die te introduceren, heb ik de afgelopen weken geprobeerd aan te geven dat er vrouwen zijn geweest die Jezus volgden, vrouwen die in alles waren als de echte leerlingen, behalve in naam. Nu ik erover nadenk, schiet me te binnen dat de Emmaüsgangers in Marcus 16.12-13 naamloos zijn en dat in de daarvan afgeleide tekst van Lukas (24.19-35) één naamloos blijft, wat opmerkelijk is omdat de evangelisten mensen meestal wel bij naam en toenaam aanduiden. Zou een van de Emmaüsgangers een vrouw zijn geweest?

Het is maar een vraag, maar zelfs de meest behoudende christen kan in de vraag meegaan en erkennen dat ze overweging verdient. De relatie tussen Jezus en de vele vrouwen in zijn omgeving is een relevant onderwerp van discussie. Wie zich bezig wil houden met vrouwen in het vroege christendom, hoeft geen krankjoreme theorieën aan te hangen dat ‘de leerling die Jezus liefhad’ eigenlijk Maria Magdalena was en dat dit de baardeloze apostel was op Leonardo da Vinci’s fresco van het Laatste Avondmaal (dat niet de leerlingen toont maar De Twaalf).

Vrouwen in het vroege christendom zijn een belangrijk onderzoeksterrein. Het is altijd bekend geweest dat ze in de vroege kerk een voornamere rol speelden dan in andere godsdiensten. In een beroemde brief over een christenvervolging vertelt de Romeinse gouverneur Plinius de Jongere dat hij diakonessen heeft ondervraagd, een functie waarvoor in de heidense culten geen parallel bestaat. Langzaam maar zeker zien we dat de vooraanstaande, bijna gelijkwaardige positie van de vrouw in de vroege kerk teruggaat op Jezus’ eigen houding ten aanzien van vrouwen.

Dat is een conclusie van formaat. De man was bereid een schandaal te riskeren – zij het niet tot elke prijs. Vrouwen zonder chaperonne was een toelaatbare provocatie van de gevestigde orde en een voorafschaduwing van het Koninkrijk Gods; vrouwen ‘leerling’ of ‘apostel’ noemen, of ze rekenen tot De Twaalf, was te tactloos.

Het is jammer dat de bestudering van vrouwen in de Bijbel valt onder dat wat wordt aangeduid als ‘feministische theologie’, want tekstuitleg is alleen maar de eerste stap om tot theologie te komen, en de historische conclusie over de belangrijke rol van vrouwen tijdens Jezus’ openbare optreden is een gewoon feit, dat niet liberaal, socialistisch, christendemocratisch, nieuw-rechts, groen-links of feministisch is. Het etiket ‘feministische theologie’ heeft de zaak veel kwaads gedaan.

En toch. Er zijn opvallend veel vrouwen rond Jezus. Het bekendste voorbeeld is de kruisiging en de daarop volgende graflegging. Er is geen redelijke twijfel dat dit authentieke informatie is. In de eerste plaats omdat we het vinden in onafhankelijke bronnen (Marcus en Johannes) en in de tweede plaats omdat het iets is dat een vroege christen, die zijn geloof zo vaak tegenover allerlei onbegrip moest rechtvaardigen, zou hebben verzonnen.  Dat je “een gekruisigde praatjesmaker” (om Lucianus te citeren) vereerde was schandalig, en je maakte je zaak er niet bepaald beter op door te zeggen dat er vrouwen bij de zaak waren betrokken.

Lukas verklaart waar die vrouwen vandaan kwamen . Dat was blijkbaar iets dat om een verklaring schreeuwde.

Kort daarop begon hij rond te trekken van stad tot stad en van dorp tot dorp om het goede nieuws over het Koninkrijk van God te verkondigen. De Twaalf vergezelden hem, en ook enkele vrouwen die van boze geesten en ziekten genezen waren: Maria uit Magdala, bij wie zeven demonen waren uitgedreven, Johanna, de vrouw van Chusas, de rentmeester van Herodes, en Susanna – en nog tal van anderen, die uit hun eigen middelen voor hen zorgden. (Lk 8.1-3)

Welbeschouwd is dit nog steeds een schokkend beeld. Als een rock ’n’ roll-band met een succesvolle, ongetrouwde zanger en twaalf muzikanten rondreist met drie vrouwen zonder echtgenoot, hebben we allemaal zo onze gedachten. Deze informatie kan niet zijn verzonnen, daarvoor is het te schandalig. Er waren dus vrouwen die deden wat Jezus’ leerlingen deden: hem volgen en bijdragen aan de kas. Ze zullen ze niet zijn meegereisd zonder Jezus’ goedkeuring.

Waren het ook officieel erkende leerlingen? Ik vermoed dat Jezus ze niet zo heeft genoemd. Deze man wilde het Koninkrijk Gods brengen en had daarbij alle steun nodig die hij kon vinden. Dat vrouwen als leerlingen met hem meereisden was één ding, dat ze geld meenamen was mooi meegenomen, maar ze erkennen als leerling ging te ver. Dat zou de kans op steun van anderen hebben verkleind. Dat laat onverlet dat er vrouwen waren die in alle opzichten, behalve in naam, golden als Jezus’ leerlingen.